Wszystkie wpisy

Digital Fairness Act – pierwszy komentarz

EU flags waving in front of the European Commission building in Brussels, Belgium.

Minął już tydzień od publikacji projektu tzw. Digital Fairness Act. To projekt, na który czekałem od jakiegoś czasu i miałem nawet ustawione przypomnienie w kalendarzu. Czy było warto czekać? Oczywiście, chociaż DFA nie jest może wielką rewolucją, to wprowadza sporo zmian, do których przedsiębiorcy będą musieli się dostosować.

Trudno mi wybrać, od czego zacząć, więc może najpierw o kwestiach ogólnych, ale bardzo istotnych dla prowadzenia działalności online. Chociaż, wbrew nazwie DFA, nie dotyczy tylko działalności online!

Przedstawiony projekt ma formę rozporządzenia. To sprawia, że mamy do czynienia z podstawowym sposobem stosowania prawa konsumenckiego i zasad consumer compliance. Unijny prawodawca odchodzi od modelu regulowania w drodze dyrektyw, do których państwa członkowskie musiały dostosować swoje przepisy. Dyrektywy zasadniczo tylko ustalają wymogi wobec państw członkowskich Unii Europejskiej. Teraz otrzymujemy rozporządzeni, czyli jedną, szeroką regulacją stosowaną bezpośrednio w całej Unii Europejskiej. Podobnie jak RODO. Takie rozwiązanie ma z pewnością plusy dla przedsiębiorców, którzy swoją działalność prowadzą na więcej niż jednym rynku w ramach Unii. Dzięki temu będą stosować jednolite zasady, co w praktyce powinno trochę ułatwić działalność. Zamiast 27 różnych, choć zbliżonych, reżimów prawnych, będzie jeden. To pozytywna zmiana, która powinna ograniczyć możliwe, rozbieżne wykładnie krajowe. Jest to też krok w stronę centralizacji egzekwowania prawa konsumenckiego na poziomie Unii w określonych przypadkach.

Projekt stanowi inicjatywę mającą zwalczyć niedociągnięcia stwierdzone podczas badań istniejących regulacji. Następuje to poprzez uregulowanie: zwodniczych interfejsów (dark patterns), marketingu influencerów, nieuczciwej personalizacji, praktyk zwiększających wydatki, projektowania uzależniającego, nieuczciwych praktyk związanych z cenami oraz uczciwości umów.

Sama regulacja w części merytorycznej nie stanowi zupełnej nowości. Wynika to z faktu, że większość przepisów przenosi do rozporządzenia zasady z istniejących już dyrektyw. Zasadniczo zmieni się zatem źródło obowiązków a nie ich treść. Z kolei część nowości, w szczególności w zakresie zakazów określonych praktyk o charakterze antykonsumenckim, to tak naprawdę doprecyzowanie już istniejących zasad i zakazów. Praktyki te mogły być zwalczane już w oparciu o istniejące przepisy, bo albo już były wymienione wprost, albo pozwalały na to ogólne klauzule. Przykładowo dark patterns, uznawane są za praktyki naruszające zbiorowe interesy konsumentów. Teraz część z nich, w szczególności ta dot. interfejsów, została dokładnie opisana i zakazana, co ułatwia ich zwalczanie.

Z pewnością wprowadzenie przepisów będzie ułatwiać pracę organom, np. Prezesowi UOKiK, które nie będą musiały wykazywać, że dana praktyka faktycznie narusza prawo. Wystarczające będzie wykazanie, że dana praktyka jest stosowana przez przedsiębiorcę. Z kolei przedsiębiorcy będą mieli wyraźne wskazanie, jaka praktyka jest zakazana, chociaż oczywiście katalog jest otwarty i klauzule ogólnie zakazujące stosowania dark patterns nadal obowiązują.

Wprowadzone nowości nie są jednak kosmetyczne. Będę sukcesywnie omawiać je na blogu, więc zacznę od jednej, którą powinni wziąć sobie do serca wszyscy prowadzący działalność online, by ograniczyć ryzyko braku zgodności w swoich organizacjach. Chodzi o zasadę fairness by design z art. 10 DFA.

Wprowadza ona zakaz projektowania, organizowania lub obsługiwania interfejsów internetowych (w tym ich komponentów wizualnych, dźwiękowych i innych) w sposób, który może wprowadzać konsumentów w błąd, manipulować nimi lub w inny sposób istotnie zniekształcać ich zachowanie gospodarcze. Czyli w zasadzie to najważniejszy przepis pod kątem dark patterns w działalności online. W przeciwieństwie do art. 25 ust. 1 DSA, który był pierwszym przepisem wprost poruszającym dark patterns (chociaż w pewnym zakresie to art. 12 RODO był pierwszy) zakaz ten wiąże każdego przedsiębiorcę. Zasada ta jest więc ważna dla wszystkich sprzedawców, usługodawców, twórców programów lub gier. Ponadto DFA w swoim załączniku zawiera katalog bezwzględnie zakazanych wzorców (pkt 53–62 załącznika do DFA), który może być (art. 10 ust. 3 DFA) zmieniony przez Komisję Europejską. Zapewne następować to będzie poprzez rozszerzenie katalogu na skutek zapadających orzeczeń lub decyzji organów.

Z zasadą fairness by design ściśle związane są również uprawnienia organów do nakazania przedsiębiorcy ujawnienia w łatwo dostępny i zrozumiały sposób dowodów dotyczących projektowania, funkcjonowania oraz wpływu na zachowanie konsumentów danej praktyki handlowej. Jeżeli w toku prowadzonych postępowań przedsiębiorca nie przekaże informacji w terminie lub przekaże dane nieprawdziwe, niepełne bądź wprowadzające w błąd, podlega karom, a odmowa wyjawienia dowodów może zostać potraktowana jako istotny element przy ustalaniu nieuczciwości praktyki handlowej. To, jak się wydaje, rodzi konieczność dokumentowania decyzji projektowych i analizowania ich wpływu na działania konsumentów. Coś, co doradzałem moim klientom przy projektowaniu np. ścieżek zakupowych lub interfejsów. Takie uprawnienie organów samo w sobie nie jest nowością, bo już teraz np. UOKiK może nakładać kary za brak współpracy w toku postępowań. Przepisy wskazują jednak na konkretne cechy dowodów (projektowanie, funkcjonowanie i wpływ na konsumentów).

Rozporządzenie wymienia wprost, które praktyki zalicza do dark patterns w działalności online, które są bezwzględnie zakazane. Są nimi:

  1. Formułowanie nieprawdziwych twierdzeń o dostępności lub popularności produktu albo nieujawnianie w sposób jasny i jednoznaczny istotnych zastrzeżeń dotyczących dostępności lub popularności tego produktu.
  2. Uporczywe wyświetlanie w trakcie całego procesu składania zamówienia komunikatów o dostępności lub popularności produktu lub oferty promocyjnej w celu wywołania wrażenia niedoboru.
  3. Stosowanie opcji domyślnych, które konsument musi odrzucić, lub domniemywanie w inny sposób zgody konsumenta na zapłatę za dodatkowy produkt, inną ilość produktu lub inny produkt.
  4. Przedstawianie możliwości odrzucenia zaproszenia do dokonania zakupu lub rezygnacji z dalszego dostarczania produktu jako niewłaściwego wyboru.
  5. Wywoływanie fałszywego wrażenia, że konsument nie ma innej możliwości niż opcja wyeksponowana w widoczny sposób.
  6. Uporczywe nakłanianie konsumentów do dokonania wyboru lub do zmiany wyboru, jeżeli wybór ten został już dokonany, w sytuacji gdy nie jest to konieczne do spełnienia przez przedsiębiorcę wymogów prawnych.
  7. Posługiwanie się wprowadzającym w błąd lub niejednoznacznym językiem przy przedstawianiu konsumentom możliwości wyboru, w tym przez odwracanie logiki językowej lub logiki sformułowań w ramach listy opcji albo przez stosowanie podwójnych zaprzeczeń.
  8. Przedstawianie w zaproszeniu do dokonania zakupu ceny lub, w stosownych przypadkach, informacji o czasie trwania umowy i jej automatycznym przedłużeniu w sposób mniej widoczny niż inne istotne informacje.
  9. Wysyłanie lub wyświetlanie konsumentowi powiadomień fałszywie sugerujących, że inny konsument, przedsiębiorca lub osoba trzecia skontaktowali się z konsumentem albo że jakaś sprawa wymaga uwagi konsumenta.
  10. Sprawianie, że czynności wymagane do odmowy, wycofania lub zmiany wyboru są nieproporcjonalnie liczniejsze, bardziej złożone lub bardziej czasochłonne, niż jest to rozsądnie konieczne.

Trzeba jednak pamiętać o pozostałych praktykach, które mają zastosowanie do każdej działalności, w tym online. Niedawno opisałem praktykę fake urgency i fake scarcity. Nie jest ona wymieniona wprost na powyższej liście dotyczącej działalności online, chociaż pewne jej elementy można zauważyć w pkt 53 i 54. Praktyki te podpadają natomiast pod pkt 13 i 14 załącznika do DFA, które zakazują twierdzeń, że produkt będzie dostępny jedynie przez bardzo ograniczony czas lub że będzie dostępny na określonych warunkach (13) jedynie przez bardzo ograniczony czas, bez ujawnienia czasu trwania oferty promocyjnej lub (14) w celu nakłonienia konsumenta do podjęcia natychmiastowej decyzji i pozbawienia go wystarczającej możliwości lub czasu na dokonanie świadomego wyboru.

Zdjęcie okładkowe pobrane z portalu Pexels, gdzie zostało udostępnione przez Marco (otwiera się w nowej karcie).

Umów konsultację

Kalendarz się nie wyświetla? Otwórz go w nowej karcie