Wszystkie wpisy

Seria Zwodnicza – Odcinek 2 – Fake urgency

Minimalist Black Friday sale sign with clock on black background for promotions.

W drugim części serii „Dark patterns w odcinkach” sprawdzamy, kiedy informacja o czasie i dostępności jest legalną zachętą, a kiedy zwodniczym interfejsem. Niestety zachęcając do szybkiego zakupu łatwo wpaść w pułapkę i popełnic błąd.

„Promocja kończy się za 09:59”, „Zostały tylko 2 sztuki”, „Zamów w ciągu godziny, a dostaniesz jutro”. Takie komunikaty działają, bo uruchamiają lęk przed stratą korzyści. W literaturze to tak naprawdę dwa osobne wzorce. Pierwszy to fałszywa pilność (false urgency), czyli np. licznik czasu, hasło „tylko dziś” albo „wyprzedaż kończy się wkrótce”. Drugi to fałszywy niedobór (false scarcity), czyli sztuczny brak, kreowany przez takie hasła jak „ostatnie sztuki”, „został jeden pokój”, „wysoki popyt”. Oba mają zmotywować do zakupu, bo okazja się nie powtórzy.

Czy to zawsze jest nielegalne? Nie, sprzedawca może informować, że promocja trwa do niedzieli albo że towar się kończy. Problem zaczyna się wtedy, gdy komunikat jest nieprawdziwy, nieprecyzyjny albo ma wyłącznie wywołać pośpiech. Niestety to częsta praktyka.

Badanie UOKiK z 2026 r. pokazuje skalę wpływu na polskich konsumentów:

  • 53% kupiło produkt pod wpływem informacji o kończącej się promocji,
  • 51% pod wpływem informacji o ograniczonej dostępności,
  • 45% pod wpływem licznika odliczającego czas do końca promocji.

W badaniu Komisji Europejskiej 66% konsumentów w UE zetknęło się z komunikatami o niskim stanie magazynu lub dużym zainteresowaniu produktem, a 61% z ofertami „tylko przez ograniczony czas”. W większości przypadków nie mieli jak sprawdzić, czy to prawda. Z kolei czasem widzimy sami, że promocja trwa już miesiąc, a oferta miała być ważna „tylko dzisiaj”.

Badacze z Princeton przeanalizowali ok. 11 tys. sklepów internetowych. Znaleźli 393 liczniki czasu na 361 stronach, z czego 157 było ewidentnie fałszywych: po wyzerowaniu startowały od nowa albo oferta obowiązywała dalej. Zidentyfikowali też 22 firmy, które sprzedają takie elementy jako gotowe wtyczki.

Legalna informacja o czasie ma trzy cechy: jest prawdziwa, konkretna i sprawdzalna. Wszystko w porządku, gdy „Promocja trwa do niedzieli do 23:59”, po czym ceny faktycznie wracają do poprzednich. Podobnie „Zamów do 14:00, wyślemy dziś”, jeśli magazyn rzeczywiście tak pracuje. „Pizza u Ciebie w 30 minut” też jest OK, jeśli faktycznie jest w obiecane 30 minut.

Problemem jest licznik, który po wyzerowaniu startuje od nowa, „ostatnie sztuki” wyświetlane niezależnie od stanu magazynu albo „promocja kończy się wkrótce” bez żadnej daty. W tych przypadkach komunikat nie informuje, tylko pogania.

Ustawa o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym w art. 7 zawiera „czarną listę” praktyk. Artykuł ten swoim pkt 7 wymienia wprost, że niedozwolone są twierdzenie, że produkt będzie dostępny tylko przez bardzo ograniczony czas, jeśli jest nieprawdziwe i ma skłonić do natychmiastowej decyzji. Z kolei nieprawdziwa informacja o dostępności towaru zostanie oceniona jako działania wprowadzające w błąd z art. 5 tej ustawy.

UOKiK wprost zalicza takie praktyki do dark patterns, bo wykorzystują presję, aby konsument jak najszybciej złożył zamówienie. Przykłady z praktyki organów

  • Amazon (2024). Prezes UOKiK uznał za wprowadzające w błąd m.in. niezgodne z prawdą określanie dostępności produktów i terminów dostawy. Chodziło też o odliczanie czasu na złożenie zamówienia bez gwarancji dostawy w terminie. Za tę jedną praktykę kara wyniosła 17,37 mln zł.
  • BAK DROP (2023). Fałszywy licznik czasu promocji. Kara: ok. 50 tys. zł. W tym samym czasie UOKiK prowadził postępowanie wobec Azagroup (sklepy born2be.pl i renee.pl) w sprawie zegarów odliczających czas do „końca promocji”, po którym oferta była odnawiana na identycznych warunkach.
  • Wowcher i Emma Sleep (Wielka Brytania). Brytyjski regulator CMA kwestionował zegary odliczające czas połączone z mylącymi hasłami i informacjami o cenie promocyjnej.

UOKiK ostrzega też konsumentów przed rezerwacjami last minute. Komunikat „został tylko jeden pokój” może dotyczyć jednego typu pokoju albo jednej stawki, a nie całego obiektu.

Jak zatem projektować uczciwie?

  1. Pokazuj licznik tylko wtedy, gdy promocja naprawdę kończy się we wskazanym momencie, a po nim cena wraca do poprzedniej.
  2. Nie resetuj licznika po odświeżeniu strony i nie generuj „indywidualnych” terminów dla każdej sesji.
  3. Komunikat o niskim stanie opieraj na rzeczywistym stanie magazynu, aktualizowanym automatycznie.
  4. Precyzuj, czego dotyczy niedobór: rozmiaru, wariantu, stawki czy całej oferty.
  5. Obietnicę dostawy formułuj tylko wtedy, gdy możesz ją dotrzymać, i podawaj warunki w tym samym miejscu.
  6. Przejrzyj wtyczki i gotowe widgety marketingowe. Odpowiedzialność za ich działanie ponosi sklep, nie dostawca wtyczki.
  7. Archiwizuj harmonogramy promocji i dane magazynowe. W razie postępowania to Ty musisz wykazać, że komunikat był prawdziwy.

Presja czasu sama w sobie nie jest zakazana. Zakazane jest kłamstwo o czasie i dostępności, a tę granicę łatwo czasem przekroczyć.

Zdjęcie okładkowe pobrane z portalu Pexels, gdzie zostało udostępnione przez https://kaboompics.com/ (otwiera się w nowej karcie).

Umów konsultację

Kalendarz się nie wyświetla? Otwórz go w nowej karcie